ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਘੁਮਿਆਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਬਰਕਰਾਰ
ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਘੁਮਿਆਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਬਰਕਰਾਰ
ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, 5 ਨਵੰਬਰ, 2026: ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਘੁਮਿਆਰ ਕਲਾ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਬਸਤੀ ਭੱਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕੰਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਜਾਵਟੀ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧ ਰਹੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਘੁਮਿਆਰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੀਵੇ, ਸਜਾਵਟੀ ਲੈਂਪ, ਰਵਾਇਤੀ ਖਤਰੀਆਂ, ਬੁਘਨੀਆਂ, ਬਾਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੋਏ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੱਥੀਂ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣਾ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਫਰਿੱਜਾਂ, ਵਾਟਰ ਕੂਲਰਾਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨੀ ਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਲਾਈਟਾਂ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੰਗ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਘੁਮਿਆਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀਵਾਲੀ ਚੀਨੀ ਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਖਰੀਦਣ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ।
ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਖਪਤਕਾਰ ਪਸੰਦਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਜੱਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।
ਇਸ ਦੀਵਾਲੀ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੀਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰੇ।
