ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਵਿੰਗ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਵਿੰਗ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ

“ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ”

ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ: 10-8-2026: ਦੁੱਧ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਵਿੰਗ, ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ, inspection, sampling ਅਤੇ testing ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। FSSAI ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ unsafe/adulterated milk ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ National Milk Quality Monitoring System ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

—

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ੱਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ

FSSAI ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ analysis manuals ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ adulterants ਅਤੇ non-permitted substances ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ testing methods ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

1. ਪਾਣੀ (Water)

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ composition ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ Fat ਅਤੇ SNF ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। FSSAI ਦੇ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ added water ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਵਿਧੀ ਦਰਜ ਹੈ।

2. ਸਟਾਰਚ (Starch)

ਸਟਾਰਚ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ solids/ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। FSSAI ਵੱਲੋਂ milk ਵਿੱਚ starch ਅਤੇ cereal flour ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ testing method ਉਪਲਬਧ ਹੈ।

3. ਯੂਰੀਆ (Urea)

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ added urea ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਜਾਂਚ FSSAI ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੱਕੀ ਦੁੱਧ ਦੀ laboratory examination ਦੌਰਾਨ urea ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

4. ਡਿਟਰਜੈਂਟ/ਸਰਫੈਕਟੈਂਟ (Detergents/Surfactants)

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ detergents ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਗੰਭੀਰ food-safety concern ਹੈ। FSSAI ਦੇ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ detergents ਦੀ detection ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ test method ਦਰਜ ਹੈ।

5. ਮਾਲਟੋਡੈਕਸਟ੍ਰਿਨ/ਡੈਕਸਟ੍ਰਿਨ (Maltodextrin/Dextrin)

FSSAI ਦੇ adulterant-testing manual ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ maltodextrin/dextrin ਦੀ detection ਲਈ ਵੀ ਵਿਧੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੱਕੀ sample ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

6. ਗਲੂਕੋਜ਼ (Glucose)

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ added glucose ਦੀ detection/estimation ਲਈ FSSAI ਦੇ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ analytical method ਦਰਜ ਹੈ।

7. ਚੀਨੀ/ਸੂਕਰ (Cane Sugar/Sucrose)

ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ composition ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਲਈ sugar ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ’ਤੇ FSSAI ਦੀ prescribed method ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

8. ਨਿਊਟਰਲਾਈਜ਼ਰ (Neutralizers)

ਦੁੱਧ ਦੀ acidity ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ neutralizing substances ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਵੀ FSSAI ਦੇ analysis manual ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ test method ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

9. ਸਿੰਥੈਟਿਕ/ਨਕਲੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ hazardous chemicals

FSSAI ਦੇ adulterant-testing material ਵਿੱਚ synthetic milk ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ hazardous chemicals ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ urea, laundry detergents, pulverized soap, boric acid, hydrogen peroxide, starch ਅਤੇ neutralizers ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

10. ਹੋਰ ਗੈਰ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਪਦਾਰਥ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ chemical, additive ਜਾਂ substance ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋ ਸੰਬੰਧਿਤ food standards ਅਧੀਨ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, food safety ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ compliance ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

—

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੇਤਾਵਨੀ—ਨਕਲੀ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ “ਮਨਜ਼ੂਰ ਮਾਤਰਾ” ਨਹੀਂ

ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਵਿੰਗ ਵੱਲੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ “ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਨਕਲੀ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮਾਤਰਾ” ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ recipe ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ mixing formula ਦੱਸ ਕੇ ਨਕਲੀ ਦੁੱਧ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮਿਲਾਵਟ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਰੋਕਥਾਮ, sampling, testing ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ।

—

ਦੁੱਧ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਸ਼ੱਕੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ:

– ਮੌਕੇ ’ਤੇ preliminary/rapid testing;
– ਦੁੱਧ ਦੇ Fat ਅਤੇ SNF ਆਦਿ quality parameters ਦੀ ਜਾਂਚ;
– ਵੱਖ-ਵੱਖ adulterants ਦੀ screening;
– Food Safety and Standards Act, 2006 ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ sampling;
– ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ notified/recognized laboratory ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ analysis

ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

FSSAI ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਮ adulterants ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ consumer-level adulteration tests ਅਤੇ laboratory analysis methods ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ।

—

ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ Dairy/Food Business Operators ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਦਾਇਤਾਂ

ਸਾਰੇ Milk Vendors, Dairy Owners, Milk Collection Centres, Wholesalers, Retailers ਅਤੇ ਹੋਰ Food Business Operators ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ:

1. ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਕੇਵਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦੇ ਜਾਣ।
2. Supplier, purchase ਅਤੇ sale ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ records ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।
3. ਸ਼ੱਕੀ ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ/ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ supply ਜਾਂ sale ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
4. Food Safety Licence/Registration ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਗੂ food-safety requirements ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
5. ਦੁੱਧ ਦੀ handling, storage ਅਤੇ transportation ਦੌਰਾਨ ਸਫਾਈ ਅਤੇ temperature-control ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
6. ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕੀ activity ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਰੰਤ Food Safety Department ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

—

ਕਿਸਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਪੀਲ

ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਵਿੰਗ ਵੱਲੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ, ਗਲੀ, ਮੁਹੱਲੇ ਜਾਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ:

– ਨਕਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕੀ ਦੁੱਧ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ;
– ਨਕਲੀ ਘਿਓ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ;
– ਨਕਲੀ ਪਨੀਰ ਜਾਂ ਹੋਰ dairy products ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ;
– ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕੀ chemicals ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ;
– ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ/ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ supply ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ;

ਤਾਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਤੁਰੰਤ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

—

ਮਿਲਾਵਟਖੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ

ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਦਿਆਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਜਾਂ unsafe food ਤਿਆਰ, ਸਟੋਰ, ਵੇਚ ਜਾਂ supply ਕਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ Food Safety and Standards Act, 2006 ਅਤੇ ਲਾਗੂ Rules/Regulations ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮੌਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ, documentary evidence, sampling, seizure ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ laboratory analysis ਸਮੇਤ ਉਪਲਬਧ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

—

ਆਓ, ਮਿਲ ਕੇ “ਮਿਲਾਵਟ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ” ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਈਏ

**“ਤੁਸੀਂ ਸੂਚਨਾ ਦਿਓ—ਅਸੀਂ ਜਾਂਚ ਕਰਾਂਗੇ।

ਤੁਸੀਂ ਸਾਥ ਦਿਓ—ਅਸੀਂ ਮਿਲਾਵਟ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਾਂਗੇ।
ਆਓ, ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਵਟ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਈਏ।”**

“ਮਿਲਾਵਟ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ।”